Այս հոդվածը «Քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների (ՔՀԿ) ֆինանսավորման նորարարական մեխանիզմներ» շարքի առաջին հոդվածն է: Շարքն իրականացվում է «Հզոր քաղաքացիական հասարակություն» ծրագրի շրջանակներում՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) ֆինանսական աջակցությամբ: Շարքի նպատակն է ուսումնասիրել և ներկայացնել ՔՀԿ-ների ֆինանսավորման արդյունավետ մոդելները, բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը այս հարցի շուրջ և նպաստել Հայաստանում քաղաքացիական հասարակության զարգացմանը: Այս հոդվածը պատրաստվել է՝ մանրակրկիտ ուսումնասիրելով եկամտային հարկի 1%-ի մեխանիզմի կիրառման փորձը Արևելյան Եվրոպայի երկրներում: Այն նպատակ ունի ներկայացնել մեխանիզմի հիմնական սկզբունքները, առավելությունները և մարտահրավերները՝ հիմնվելով այդ երկրների փորձի վրա, և քննարկել դրա հնարավոր կիրառումը Հայաստանում:
Հետագա հոդվածներում կքննարկվեն այս մեխանիզմի կիրառման մանրամասները, հնարավոր ազդեցությունը Հայաստանի ՔՀԿ դաշտի վրա, ինչպես նաև կներկայացվեն միջազգային փորձի առավել մանրամասն վերլուծություններ:
1. Ներածություն
1.1 Տերմինաբանություն և սահմանումներ.
ՔՀԿ (Քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություն) – Կամավոր հիմունքներով ձևավորված, պետությունից և շուկայից անկախ կազմակերպություն, որը հետապնդում է ոչ առևտրային նպատակներ և գործում է ի շահ հանրության կամ իր անդամների:
Հայաստանի օրենսդրությամբ ՔՀԿ տերմինը ուղղակիորեն սահմանված չէ, սակայն այն համընկնում է Քաղաքացիական օրենսգրքով տրված ոչ առևտրային կազմակերպությունների բնորոշմանը: Համաձայն Քաղաքացիական օրենսգրքի 51-րդ հոդվածի 1-ին մասի՝ «Իրավաբանական անձինք կարող են լինել իրենց գործունեությամբ շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող (առևտրային) կամ շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող և ստացված շահույթը մասնակիցների միջև չբաշխող (ոչ առևտրային) կազմակերպություններ»:
ՔՀԿ-ների իրազակազմակերպական ձևերը Հայաստանում.
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի օրենսգրքի 51-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն «Ոչ առևտրային կազմակերպություն համարվող իրավաբանական անձինք կարող են ստեղծվել հասարակական միավորումների, հիմնադրամների կամ օրենքով նախատեսված այլ ձևերով»: Սակայն մեկ վերապահում՝ կազմակերպությունը ՔՀԿ համարվելու համար, բացի ոչ առևտրային լինելուց, պետք է լինի նաև ոչ պետական:
Հայաստանում ՔՀԿ-ների իրավակազմակերպական ձևերն են.
- Հասարակական միավորումներ,
- Հիմնադրամներ,
- օրենքով նախատեսված այլ ձևեր։
Արևելյան Եվրոպայի երկրներում օգտագործվող տերմինները.
- Հունգարիա – «Civil szervezet» (Քաղաքացիական կազմակերպություն),
- Սլովակիա – «Mimovládna organizácia» (Ոչ կառավարական կազմակերպություն,)
- Ռումինիա – «Organizație neguvernamentală» (Ոչ կառավարական կազմակերպություն),
- Լեհաստան – «Organizacja pozarządowa» (Ոչ կառավարական կազմակերպություն),
- Լիտվա – «Nevyriausybinė organizacija» (Ոչ կառավարական կազմակերպություն),
- Լատվիա – «Nevalstiskā organizācija» (Ոչ պետական կազմակերպություն),
- Մոլդովա – «Organizație necomercială» (Ոչ առևտրային կազմակերպություն),
- Ուկրաինա – «Громадська організація» (Հասարակական կազմակերպություն)։
1.2 ՔՀԿ-ների դերը Հայաստանում և ֆինանսավորման մարտահրավերները.
ՔՀԿ-ների գործունեության հիմնական ոլորտները Հայաստանում.
- մարդու իրավունքների պաշտպանություն,
- դատաիրավական և կոռուպցիայի դեմ պայքար,
- կրթություն և գիտություն,
- սոցիալական ծառայություններ,
- երիտասարդության հիմնահարցեր,
- մշակույթ և արվեստ,
- հանրային քաղաքականության մշակում և վերահսկողություն,
- բնապահպանություն։
Ֆինանսավորման ներկա աղբյուրները և դրանց սահմանափակումները.
- միջազգային դոնոր կազմակերպություններ.
- առավելություն. խոշոր ֆինանսավորում,
- սահմանափակում. կախվածություն արտաքին օրակարգից,
- պետական դրամաշնորհներ.
- առավելություն. տեղական խնդիրների լուծում,
- սահմանափակում. սահմանափակ ծավալներ, հնարավոր քաղաքական ազդեցություն,
- անհատական նվիրատվություններ.
- առավելություն. անկախություն,
- սահմանափակում. անկայուն և փոքր ծավալներ,
- ձեռնարկատիրական գործունեություն.
- առավելություն. կայուն եկամուտ.
- սահմանափակում. հնարավոր շեղում հիմնական առաքելությունից։
Կայուն ֆինանսավորման անհրաժեշտությունը.
- երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացման հնարավորություն,
- անկախության ապահովում,
- մասնագիտական կադրերի պահպանում և զարգացում,
- կազմակերպական կարողությունների զարգացում։
1.3 1%-ի մեխանիզմի հիմնական գաղափարը.
Մեխանիզմի էությունը և նպատակը.
1%-ի մեխանիզմը թույլ է տալիս հարկատուներին ուղղել իրենց վճարած եկամտային հարկի որոշակի մասը (հիմնականում 1-2%) իրենց նախընտրած ՔՀԿ-ներին: Մեխանիզմի հիմնական նպատակներն են՝
- ՔՀԿ-ների ֆինանսական կայունության ապահովում,
- քաղաքացիական մասնակցության խթանում,
- պետություն-ՔՀԿ-քաղաքացի կապի ամրապնդում։
Մեխանիզմի կիրառման հիմնական սկզբունքները.
- կամավորություն – հարկատուն ինքն է որոշում՝ օգտվել մեխանիզմից, թե ոչ,
- ընտրության ազատություն – հարկատուն ազատ է ընտրելու շահառու ՔՀԿ-ին,
- գաղտնիություն – ՔՀԿ-ն չի իմանում, թե ով է իրեն ուղղել գումարը,
- պարզություն – գործընթացը պետք է լինի հասկանալի և հեշտ իրականացվող,
- թափանցիկություն – հստակ հաշվետվողականություն գումարների օգտագործման վերաբերյալ։
Մեխանիզմի պոտենցիալ ազդեցությունը ՔՀԿ-ների և հասարակության վրա.
- ՔՀԿ-ների ֆինանսական անկախության մեծացում,
- Քաղաքացիների ներգրավվածության բարձրացում հասարակական գործընթացներում,
- ՔՀԿ-ների մրցակցության և արդյունավետության բարձրացում,
- հանրային վստահության աճ ՔՀԿ-ների նկատմամբ,
- սոցիալական նորարարությունների խթանում։
1.4 Քաղաքացիների դերը և մասնակցության կարևորությունը.
Ակտիվ քաղաքացիական դիրքորոշման նշանակությունը.
- ժողովրդավարության ամրապնդում,
- սոցիալական խնդիրների արդյունավետ լուծում,
- հանրային քաղաքականության վրա ազդեցություն,
- հանրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում։
Քաղաքացիների մասնակցության ձևերը ՔՀԿ-ների աջակցման գործում.
- ֆինանսական աջակցություն (նվիրատվություններ, 1%-ի մեխանիզմ),
- կամավորական աշխատանք
- մասնագիտական փորձի և գիտելիքների տրամադրում,
- ՔՀԿ-ների միջոցառումներին մասնակցություն,
- տեղեկատվության տարածում և իրազեկման բարձրացում։
![](https://iravaban.net/wp-content/uploads/2024/08/1T-1-1.png)
Պատկերը խորհրդանշում է ՔՀԿ-ների էկոհամակարգը:
2. Միջազգային փորձը
2.1 1%-ի մեխանիզմի ծագումը և տարածումը Արևելյան Եվրոպայում.
1%-ի մեխանիզմը առաջին անգամ ներդրվել է Հունգարիայում 1996 թվականին: Այն արագորեն տարածվեց Արևելյան Եվրոպայի այլ երկրներում՝ որպես ՔՀԿ-ների ֆինանսավորման նորարարական և արդյունավետ մոդել:
2.2 Արևելյան Եվրոպայի երկրների օրինակներ.
2.2.1 Հունգարիա
- ներդրման տարեթիվը՝ 1996թ.,
- տոկոսադրույքը՝ 1% + 1% (կրոնական կազմակերպությունների համար),
- առանձնահատկությունը՝ առաջին երկիրն է, որ ներդրել է այս մեխանիզմը,
2.2.2 Սլովակիա
- ներդրման տարեթիվը՝ 1999թ. (2% 2002թ.-ին),
- տոկոսադրույքը՝ 2%,
- առանձնահատկությունը՝ թույլատրում է նաև իրավաբանական անձանց մասնակցությունը՝ 2% իրենց շահութահարկից,
2.2.3 Ռումինիա
- ներդրման տարեթիվը՝ 2003թ. (2% 200 թ.-ին, 3.5% 2018թ.-ին)
- տոկոսադրույքը՝ 3.5%
- առանձնահատկությունը՝ տոկոսադրույքի աստիճանական բարձրացումը և լրացուցիչ խթանների ներդրումը,
2.2.4 Լեհաստան
- ներդրման տարեթիվը՝ 2004թ.,
- տոկոսադրույքը՝ 1%
- առանձնահատկությունը՝ ամենամեծ թվով մասնակիցներ ունեցող երկիրն է,
2.2.5 Լիտվա
- ներդրման տարեթիվը՝ 2004թ.,
- տոկոսադրույքը՝ 2% + 1% (կրոնական կազմակերպությունների համար),
- առանձնահատկությունը՝ թույլատրում է ուղղել գումար նաև կրոնական կազմակերպություններին,
2.2.6 Լատվիա
- ներդրման տարեթիվը՝ 2010թ.,
- տոկոսադրույքը՝ մինչև 20%,
- առանձնահատկությունը՝ ամենաբարձր հնարավոր տոկոսադրույքն ունեցող երկիրն է,
2.2.7 Մոլդովա
- ներդրման տարեթիվը՝ 2016թ.,
- տոկոսադրույքը՝ 2%,
- առանձնահատկությունը՝ այն հատուկ շեշտադրում է կատարում տեղական ՔՀԿ-ների զարգացման վրա,
2.2.8 Ուկրաինա
- ներդրման տարեթիվը՝ 2021թ.,
- տոկոսադրույքը՝ 1%,
- առանձնահատկությունը՝ ամենանոր ներդրած մեխանիզմ ունեցող երկիրն է։
2.3 Յուրաքանչյուր երկրի մոդելի առանձնահատկությունները.
Տոկոսադրույքների համեմատություն.
- ամենաբարձրը՝ Լատվիա (մինչև 20%),
- ամենացածրը՝ Հունգարիա, Լեհաստան, Ուկրաինա (1%),
- միջին՝ 2-3.5%։
Շահառուների շրջանակի տարբերությունները.
- բոլոր երկրներում՝ ՔՀԿ-ներ,
- որոշ երկրներում՝ կրոնական կազմակերպություններ (Հունգարիա, Լիտվա),
- Սլովակիայում՝ նաև իրավաբանական անձինք կարող են մասնակցել իրենց կողմից վճարվելիք շահութահարկից նվազեցման միջոցով։
Իրավական և վարչական պահանջների համեմատական վերլուծություն.
- գրանցման պահանջներ՝ բոլոր երկրներում ՔՀԿ-ները պետք է գրանցված լինեն հատուկ ռեեստրում,
հաշվետվողականություն՝ պարտադիր տարեկան հաշվետվություններ բոլոր երկրներում,
- գործունեության սահմանափակումներ՝ հիմնականում արգելվում է քաղաքական գործունեությունը։
2.4 Համեմատական վերլուծության պատկեր.
1%-ի մեխանիզմի համեմատական վերլուծություն (աղյուսակ)
![](https://iravaban.net/wp-content/uploads/2024/08/Снимок-экрана-2024-08-30-221009.png)
- 1%-ի մեխանիզմի առավելությունները.
3.1 Ֆինանսական կայունություն ՔՀԿ-ների համար.
- կանխատեսելի և կայուն ֆինանսավորման աղբյուր,
- երկարաժամկետ ծրագրերի պլանավորման հնարավորություն,
- անկախության մեծացում դոնորներից և պետությունից։
3.2 Քաղաքացիական մասնակցության խթանում.
- քաղաքացիների ուղղակի ներգրավվածություն ՔՀԿ-ների աջակցման գործում,
- հանրային իրազեկվածության բարձրացում ՔՀԿ-ների գործունեության վերաբերյալ,
- քաղաքացիական պատասխանատվության զգացողության մեծացում։
3.3 ՔՀԿ-ների հաշվետվողականության բարձրացում.
- մրցակցության մեծացում ՔՀԿ-ների միջև,
- թափանցիկության պահանջի բարձրացում,
- արդյունավետության և ազդեցության չափման անհրաժեշտություն։
![](https://iravaban.net/wp-content/uploads/2024/08/1T-1-2.png)
Պատկերը խորհրդանշում է թափանցիկության ուժը։
- Հնարավոր մարտահրավերները և դրանց հաղթահարման ուղիները
4.1 Կոռուպցիոն ռիսկեր և դրանց կանխարգելում.
- ռիսկ՝ կեղծ ՔՀԿ-ների ստեղծում,
- լուծում՝ խիստ գրանցման և նշտադիտարկման համակարգի ներդրում.
4.2 Վերահսկողության մեխանիզմներ.
- ֆինանսական միջոցների պարտադիր աուդիտ խոշոր գումարներ ստացող ՔՀԿ-ների համար,
- տարեկան հաշվետվությունների հրապարակում,
- հանրային վերահսկողության մեխանիզմների ներդրում։
4.3 ՔՀԿ-ների ընտրության չափանիշներ.
- հստակ սահմանված իրավական կարգավիճակ,
- նվազագույն գործունեության ժամկետ (օր.՝ 2 տարի),
- հանրօգուտ գործունեության ապացույց։
- Հայաստանում ներդրման հեռանկարները
5.1 Օրենսդրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն
- ՀՀ հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ,
- ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին օրենքներում լրացումներ
- նոր ենթաօրենսդրական ակտերի մշակում։
5.2 Պետական մարմինների, ՔՀԿ-ների և քաղաքացիների շահերի համադրում.
- աշխատանքային խմբի ստեղծում,
- հանրային քննարկումների կազմակերպում,
- փորձնական ծրագրի իրականացում։
5.3 Հնարավոր ազդեցությունը Հայաստանի քաղաքացիական հասարակության վրա.
- ՔՀԿ-ների ֆինանսական կայունության բարելավում,
- քաղաքացիական ակտիվության աճ,
- ՔՀԿ-պետություն համագործակցության ամրապնդում։
5.4 Քաղաքացիների դերը մեխանիզմի ներդրման գործում.
- մասնակցություն հանրային քննարկումներին,
- տեղեկատվության տարածում սոցիալական ցանցերում,
- ՔՀԿ-ների աջակցություն կամավորական աշխատանքի միջոցով։
- Հաճախակի տրվող հարցեր
- – Ինչպե՞ս է աշխատում 1%-ի մեխանիզմը։
– Հարկատուն տարեկան հարկային հայտարարագրի լրացման ժամանակ նշում է այն ՔՀԿ-ն, որին ցանկանում է ուղղել իր եկամտային հարկի 1%-ը: Հարկային մարմինը փոխանցում է գումարը նշված ՔՀԿ-ին:
- – Ո՞վ կարող է օգտվել այս մեխանիզմից։
– Բոլոր ֆիզիկական անձինք, ովքեր վճարում են եկամտային հարկ:
- – Ինչպե՞ս են ընտրվում շահառու ՔՀԿ-ները։
– ՔՀԿ-ները պետք է համապատասխանեն որոշակի չափանիշների (օր.՝ գրանցված լինեն հատուկ ռեգիստրում, ունենան հանրօգուտ գործունեության ապացույց) և ներկայացնեն հայտ մասնակցելու համար:
- – Ինչպե՞ս է վերահսկվում գումարների օգտագործումը։
– ՔՀԿ-ները պարտավոր են ներկայացնել տարեկան հաշվետվություններ գումարների օգտագործման վերաբերյալ: Խոշոր գումարներ ստացող ՔՀԿ-ները ենթարկվում են պարտադիր աուդիտի:
- – Ի՞նչ օգուտներ կունենա հասարակությունը այս մեխանիզմից։
– Ավելի ուժեղ և անկախ քաղաքացիական հասարակություն, սոցիալական խնդիրների ավելի արդյունավետ լուծում, բարեգործական մշակույթի զարգացում, ՔՀԿ-ների թափանցիկության և հաշվետվողականության բարձրացում:
![](https://iravaban.net/wp-content/uploads/2024/08/1T-1-3.png)
Պատկերը խորհդանշում է համայնքի զարգացման ճանապարհը։
- Եզրակացություն
7.1 Ամփոփում.
Եկամտային հարկի 1%-ի մեխանիզմը Արևելյան Եվրոպայի երկրներում ապացուցել է իր արդյունավետությունը որպես ՔՀԿ-ների ֆինանսավորման նորարարական գործիք: Այն ոչ միայն նպաստում է ՔՀԿ-ների ֆինանսական կայունությանը, այլև խթանում է քաղաքացիական մասնակցությունը և բարձրացնում ՔՀԿ-ների հաշվետվողականությունը:
Հայաստանում այս մեխանիզմի ներդրումը կարող է էական դրական ազդեցություն ունենալ քաղաքացիական հասարակության զարգացման վրա: Սակայն այն պահանջում է մանրակրկիտ պլանավորում, օրենսդրական փոփոխություններ և բոլոր շահագրգիռ կողմերի ակտիվ մասնակցություն:
7.2 Առաջարկություններ.
- ստեղծել բազմաշահոռւ աշխատանքային խումբ՝ ներգրավելով պետական մարմինների, ՔՀԿ-ների, միջազգային կազմակերպությունների ներկյացուցիչներին և փորձագետներին:
- ուսումնասիրել Արևելյան Եվրոպայի երկրների լավագույն փորձը և հարմարեցնել այն Հայաստանի իրավիճակին,
- մշակել օրենսդրական փոփոխությունների փաթեթ,
- իրականացնել լայնածավալ հանրային քննարկումներ,
- ներդնել փորձնական ծրագիր՝ մեխանիզմի արդյունավետությունը գնահատելու համար։
7.3 Կոչ գործողության
Հրավեր՝ ավելին իմանալու թեմայի մասին Մենք խրախուսում ենք ձեզ ավելին իմանալ 1%-ի մեխանիզմի մասին: Հետևեք մեր հետագա հոդվածներին, որտեղ ավելի մանրամասն կքննարկենք մեխանիզմի տարբեր ասպեկտները:
Խրախուսանք՝ մասնակցելու հանրային քննարկումներին Ակտիվորեն մասնակցեք այս թեմայի շուրջ կազմակերպվող հանրային քննարկումներին: Ձեր կարծիքը կարևոր է և կարող է նպաստել Հայաստանում այս մեխանիզմի արդյունավետ ներդրմանը:
Միասին մենք կարող ենք ստեղծել ավելի ուժեղ և ակտիվ քաղաքացիական հասարակություն Հայաստանում: Ձեր մասնակցությունը կարող է փոխել խաղի կանոնները:
Շարքի հաջորդ հոդվածում մենք ավելի մանրամասն կանդրադառնանք եկամտային հարկի 1%-ի մեխանիզմի կիրառման փորձին հետևյալ երկրներում՝ Հունգարիայում, Սլովակիայում, Ռումինիայում և Լեհաստանում: Կներկայացվեն այս երկրներում մեխանիզմի ներդրման պատմությունը, օրենսդրական կարգավորումները, ձեռքբերումները և դժվարությունները, ինչպես նաև դրանց հաղթահարման ուղիները:
Սույն տեղեկատվական նյութը հնարավոր է դարձել Ամերիկայի ժողովրդի առատաձեռն աջակցությամբ՝ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ԱՄՆ ՄԶԳ) միջոցով։ Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլի ենթադրամաշնորհառու Իրավաբանների հայկական ասոցիացիան, և այն պարտադիր չէ, որ արտահայտի ԱՄՆ ՄԶԳ-ի, Միացյալ Նահանգների կառավարության և Քաունթերփարթ Ինթերնեշնլի տեսակետները։